Сенбі, 13 Сәуір 2019 14:16

Жаңа әліпби – жаңа қоғам бастауы

Жаңа әліпби –  жаңа қоғам бастауы mezet.kz

  Әлемде 200-ден астам мемлекет бар. Әлбетте, түрлі дінде, әрқилы тілде сөйлейді. Сәйкесінше, жаһан жаппай пікір алмасатын кең таралған 6 тіл бар: ағылшын, француз, араб, қытай, орыс және испан. Жаһандану заманында ақпарат алмасудың және технологияның тілі ағылшыншаға басымдық беріліп отыр. Бұл факт – дәлелді қажет етпейді. Демек, сонау 1929 жылдары Ахмет Байтұрсынұлы негізін қалаған латын қарпіне көшу – қазіргі күннің басты мәселесі.

  Осы ретте жуырда Бартоғай және Шелек тұрғындарымен кеңейтілген кездесу өтті. Онда әліпби ауыстыру мәселесінің мән-жайы айтылып, орын алатын өзгерістер баяндалды. Аудандық ішкі саясат бөлімінің қолдауымен, «Мәңгілік Ел тұғыры» қоғамдық қорының ұйытқы болуымен жүзеге асқан шараға «Тіл орталығы» Еңбекшіқазақ аудандық филиал меңгерушісі Нұрсұлу Рақымбаева, аудандық мәслихат депутаты, аталмыш қор төрағасы Қайнар Жұмағожа, аудандық ішкі саясат бөлімінің бас маманы Думан Мырзақожа, аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің маманы Ақмарал Қанапина, аудандық  ұйымдастыру бөлімінің рухани жаңғыру жұмысы бойынша жетекші маманы Динара Коканова қатысты.

   Жазу – тілді жаңғыртудың, орнықты-рып, бекітудің құралы. Сол себептен де әр ұлттың тілі өзінің даму тарихында жазудың ең қолайлы, тиімді, үнемді, оңай игерілетін түрін қолдануды мақсат етеді. Қазақ әліпбиі де түрлі себептерге байланысты соңғы 100 жылдың мұғдарында бірнеше рет өзгерді. Тарихи бастауы көне сына немесе руникалық жазулармен тікелей байланысты қазақ әліпбиі дүниежүзіне кең тараған араб, кирилл, латын графикасын пайдаланып келді. Аталған қаріптерді пайдалану туралы шешімнің әрқайсы қабылданған кезде қазақ қоғамының жағдайы түрліше болғаны аян.

   Бұл тұрғыда Ақмарал Қанапина баяндама жасады. Кейіннен Нұрсұлу Рақымбаева латын әліпбиіне өткен сәттегі орын алатын фонетикалық өзгешеліктер жайында слайд көрсетті. Нақты дәлелдермен, дейіктермен әрледі. Тұрғындар сұрақтарына жауап берді.

   Қорытындысында Қайнар Жұмағожаұлы: – Жаһандану жағдайында Қазақстан Республикасы әлемдегі дамыған мемлекеттердің көшінен қалмау үшін және бүкіл дүниежүзілік ақпарат пен технологияның, білім мен ғылымның кеңістігіне енуі үшін аса қажет латын алфавитін үйрену, меңгеруі және сол алфавитте жазуға көшуге қадам жасауы заман талабынан туындап отыр.

   Қазақ халқы: «Елу жылда, ел жаңа», – дейді. Яғни, заман талабына сай өзгерістер мен реформалар болатындығы анық. Мысалы, Түркияда АтаТүрік 1928 жылы бүкіл елін латын алфавитіне көшірді. Ол кезде түріктер араб және парсы тілінде жазатын. Демек, өркениет заманына қарай бет бұрған деп түсінуміз керек.

   Латындандырудың қарсыластары әліпби әр өркениеттің өзіндік бір таңбасы болып табылатынын әділ айтып жүр, сол себептен, әліпби таңдауы өркениеттік даму бағытын таңдаумен пара-пар дүние. Бірақ олардың қазақ әліпбиін латындандыру идеясының батысшыл (соның салдарынан ресейшілдікке қарсы) жоба ретінде қарастыруы үлкен қателік. Қазіргі әлемдегі латын әліпбиінің жағдайын ерекше деп атауға болады. Бүгінде ол іс жүзінде әмбебап космополиттік мінезге ие болды, яғни оны мәдени, геогра-фиялық және басқа да қырларынан бір-бірінен алшақ мемлекеттер бірдей пайдаланады. Тағы бір айта кетерлігі, латын әліпбиін алыс шет мемлекеттері, оның ішінде ислам әлемінде көшбасшы орындарды алып отырған елдер атап айтсақ, Түркия, Индонезия, Малайзия қолданады. Азия құр-лығының мұсылман емес бөлігінде Вьетнам мен Филиппин қолданса, Қытай мен Жапонияда иероглифтік жазумен қатар, латын транскрипциясы пайдаланылады. Ақыр соңында, латын жазуын Латын Америка елдерінің барлығы дерлік iске асырды. Сондай-ақ, Африка мен Океанияның дамыған халықтары да өз кәдесіне жаратып жатыр. Басқаша айтсақ, бүгінгі таңда латын әмбебап халықаралық әліпби болып отыр, әрі оны қолдану «батысшыл» бағыттың белгісі емес, керісінше, бұл Қазақстанның әлемдік қауымдастықтың құрамына толыққанды мүшесі ретінде енуінің тағы бір белгісі іспетті, – деп қорытты.

Өз тілшіміз.

 

Read 120 times
Copyright © 2014 Меншік иесі: ТОО "Еңбекшіқазақ" Есік қаласы, Алматы обласы № 4270-Г

 Выходные данные

Жарнама

для детей, достигших 12 лет