Қош келдіңіз! Добро пожаловать!
Бейсенбі, 24 Қаңтар 2019 15:59

Бастауыш білім: тіл тазалығын қалай сақтаймыз?

Бастауыш білім:  тіл тазалығын қалай сақтаймыз? https://www.google.com/url?sa=i&source=images&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwizu8_5lobgAhUHiKYKHStgCEMQjRx6BAgBEAU&url=https%3A%2F%2Finformburo.kz%2Fkaz%2Fbalany-brnsh-synypa-beru-trtb-zgerd-end-ata-ana-mektept-z-taday-alady.html&psig=AOvVaw1GOBuESx-Xcn2bf

Мектепке дейінгі білімдегі ұлттық тәрбиенің басты кілті – тіл тазалығы. Осы мәселе еліміздің білім беру жүйесінде, соның ішінде үш тілде білім беруге көшкен балабақшалар мен бастауыш сыныптарда қалай сақталып отыр? Әлі ана тілін толық меңгермеген балалардың тілі балабақша мен бастауышта қойыртпаққа айналуы қоғам тарапынан алаңдаушылық туғыза бастағаны байқалады.

Журналистік зерттеу барысында 5 мектепте болдық. Сонда байқағанымыз – балалар бір-бірімен орысша сөйлеседі. Директордың бөлмесін таба алмай, дәлізде тұрған оқушылардан көмек сұрадым. Аралас мектептегі 6-сыныптың оқушысы: «қазақша түсінбеймін», деп жауап береді. Әрі қарай диалогымыз орыс тілінде жалғасты.

«Бүгінде үш тілді еркін меңгеру – табыстың кілті. Бұл – дамыған 30 елдің қатарына кіруді мақсат еткен еліміздің дамуына қосқан білімнің үлесі» дейді. Үштілділік білім орталығы директорының міндетін атқарушы Сара Сейітқызы. Үштілділік ел Президентінің 2007 жылғы «Тілдердің үштұғырлылығы» мəдени жобасынан бастау алған. Ал үш тілді білім беру 2015 жылы «100 нақты қадам» бағдарламасынан қарқынды қолға алынып, Ұлт жоспарының 79-қадамы жəне үш тілде білім беруді дамытудың 2015-2020 жылдарға арналған жол картасы негізінде жүргізіліп жатыр. Орталық басшысының мəліметінше, 2013 жылдан бастап 1-сыныптан ағылшын тілін оқыту 2012 жылғы жаңа стандартта көрсетілген. 2016-2017 оқу жылында ағылшын жəне орыс тілі 1-сыныптан бастап енгізілді. Бұл балаларға қиындық туғызып жатқан жоқ па? Өйткені олар үш тілде оқып-жазуды 1-сыныптан бастап үйренеді. Алдымен бала жағдайын білетін ата-анадан сұрадық. 5-сыныптан кеш, 1-сыныптан ерте үлкен ұлы 5-сыныпта, ортаншысы 2-сыныпта оқитын Əсия Базарбайқызы: «Қазір балалары мектепке барған біздің буында «Ағылшын тілін 5-сыныптан бастап оқытқанда да кеш қалған жоқпыз ғой, бізден де аудармашылар, елшілер шықты» деген уəж туындаған. Бірақ бұрынғыдай оқытсақ, балаларға қиын тиеді. Өйткені жоғары сыныптарда кей пəндерді ағылшын тілінде оқытады. Алайда бұл тілдерді 1-сыныптан оқытуды қолдаймын деген сөз емес. Өйткені өзі білім алатын тілде оқып-жазуды меңгермеген балаға алғашқы жылы өзге тілдің əріптерін үйрену ауыр. Барлық проблеманың зардабын көретін алдымен ата-ана. Үлкен ұлым оқығанда қатты қиналдым, өйткені мектепте неміс тілін оқығанмын, сондықтан қадағалай алмаймын. Амал жоқ, қосымша мұғалім жалдап оқыттым», дейді. Жарайды, кірісі көп қалалықтар осылай жол тауыпты, ал ауылдық ата-аналар қайтпек? Бұл айтарлықтай проблема, себебі еліміздегі бүкіл мектептің 5285-і, яғни 71 пайызы ауылдық мектептер. Ақпараттық талдау орталығының 2016 жылғы зерттеуінше, 247,4 мың бала – тұрмысы төмен отбасынан. Гарвард университетінің түлегі, сарапшы Шыңғыс Мұқан бұған басқа қырынан қарайды. «Жалпы, қазіргі əлем қос тілді. Бүгінгі адамзат арасында бір тілден гөрі қостілді білетін адамдар көп. Əр он адамның бірі үш тілді меңгерген. Демек, өзге тілдерді білу – əлемде қалыпты жайт. MIT (Massachusetts Institute of Technology, ғылыми-зерттеу инс-титуты – А.Ш.) тұжырымынша, адамның тіл үйренуге деген қабілеті 10 жасқа дейін жоғары болады, ал əрі қарай ол қабілет жойылып, фундаменталды ғылымды, математика сынды пəндерді үйренуге қабілеті арта түседі екен», дейді Ш.Мұқан. Əрі қарай бала тəрбиелеп отырған сарапшы өз ойын: «Болашақ» бағдарламасы бойынша Бостонда тұрғанда Алаш атты ұлым шет тілі ретін де испан тілін 1-сыныптан бас тап оқыды», деп сабақтайды. Десе де, көптің көкейінде сұрақ бар: əлі ана тілінің əліпбиін толық меңгермеген балаға өзге тілді үйрету қаншалықты қисынды? Мүмкін балалар біз ойлағаннан əлдеқайда алғыр болар... Мектепке бардық. Партаға отырдық. Шыңғыс есімді сары баланың қасынан орын табылды. Балалар бағдарлама бойынша 2-сыныпта оқи алуы керек екен. Шыңғысқа өзімнің білмейтінімді, оның оқып беруін өтіндім. Ол ағылшын тіліндегі «cat» сөзін «сат» деп оқыды. Апайы түзетті. Бала күдіктенетіндей емес, мағынасы бар сөз. Ал бұл мысық сөзінің ағылшыншасы дұрысында «кəт» деп оқылады. Басқа балалар білетін болар деп өзге оқушының жанына жайғастым. Ағылшын тілі оқулығын ашып едім, Еңлік қыз маған үрке қарады. Жылы жымиып, кітаптағы сөзді оқып беруін сұрағанымда: «Мен ағылшынша оқи алмаймын!» деп бір-ақ кесті. Өзін мақтай отырып себебін сұрағанда: «Əріптерді білемін, бірақ оқуы басқа», деді. Ал мұғалім (аты-жөнін жазудан бас тартты) бұл проблеманың басты себебін үйдегі бекіту жұмысының болмауында деп түсіндіреді. Мұндайда отбасында ағылшын тіліне қызығушылық танытатын ата-аналардың балалары алда келеді екен. Себебі аптасына өтетін екі сабақ жеткіліксіз. Мысалы, 4-сыныпта бұрынғы бағдарламамен аптасына 1 сабақ болады, олардың деңгейі қазіргі аптасына 2 рет өтетін 2-сыныптағы оқушылармен бірдей. Сыныптағы 25 баланың деңгейі əртүрлі. Бағдарлама бір болғанымен қабылдау басқа, соған сəйкес 2-сыныпқа өтсе де ағылшын былай тұрсын, əлі қазақ əріптерін шатастыратын балалар бар. Содан келіп ағыл шын тіліндегі сөздерді де өзі зорға меңгеріп жүрген қазақ əріптерімен оқиды. Бұл – бірін ші қиындық. Екіншісі одан да салмақты, себебі бала бойында пəнге деген кері реакция пайда болды. Мұның соңы мұғалімге проблема, ата-анаға уайым алып келеді. Ал ол шешімін таппаған жағдай да ағылшын тілі мұғалімі сенімнен айырылады, ата-ана қалтасынан қағылады. Өйткені бала оқу керек. Тұйық осы талапқа тіреледі. Әлемнің бірде-бір елінде үш тіл мүлдем оқытылмайды Сенат депутаты Мұрат Бақтиярұлы əлемдегі ең əлеуетті 30 елдің бастауыш сыныптарында қанша тіл оқылатынын зерттепті. Депутаттың дерегінше, екі тіл 1-сыныптан 4 елде, 2-сыныптан 5 елде, 4-сыныптан 12 елде оқытылады. Алайда əлемнің бір де-бір елінде үш тіл мүлдем оқытыл майтынын алға тартқан М.Бақтиярұлы балабақшада жəне бастауыш сыныптарда барлық пəн тек ана тілінде оқытылуы керек екенін əрдайым айтып келе жатқанын жеткізді. Бұған ХІХ ғасырда өмір сүрген америкалық саясаткер Бригам Яңның (Brigham Young): «Балаларыңыздың ана тілін толық меңгергеніне көңіл аударыңыз, сонан соң барып оған жоғары сапалы білім алуына рұқсат беріңіз», дегенін қоса кетейік. Əлемдегі көптеген мемлекеттерден, əсіресе ТМД елдерінен Малайзияға тіл үйренуге баратындар жыл санап артып келеді. Өйткені ол – ағылшыншаны ресми тіл ретінде қабылдаған ел. Сонда білімін жетілдіріп келген тіл маманы Мадина Мұсатаева: «Орыс тілін білу біздің балаларға керек. Мен мұны ағылшын тілінің маманы ретін де айтып тұрмын, өйткені орыс тілін білген балаға ағылшыншаны алып кету оңай. Екі тілдің сөйлем құрылысы, грамматика, лексикасында да көп ұқсастық бар. Бір-ақ сөз айтайын: interesting – интересный. Ал оның қазақшасы – қызықты. Мұндай жаттауға жеңіл, өте ұқсас сөздер мыңдап кездеседі. Орысшаға жетік болу ағылшынды тез үйрену үшін қажет. Екіншіден, əлем мойындаған классикаларды өз тілінде оқи алады. Бұдан бөлек, ғарышты бағындырған көрші ел, сол себепті ағылшын тілінде де таппайтын кейбір ғылыми деректер бар. Түпнұсқасы орыс тілінде», дейді. Оның айтуынша, ағылшын тілінің балаларға қиындық туғызып жатқан себебі қазіргі мектептегі оқулықтар көзге, яғни сурет арқылы есте сақтауға арналған. Ондағы сөздер тез жатталады əрі тез ұмытылады. Жəне жаттауға берілген сөздер көбіне күнделікті өмірге қажетсіз. Ал адам білгенін, үйренгенін қолданбаса, оның бəрі өздігінен ұмытыла береді. Кей əдістемелер əлі де кеңестік кезеңнің сарқыты, бұл қазіргі балаларды жалықтырып жібереді. Дегенмен, ұлт ұстазы А.Байтұрсынұлы: «Бала бастауышта бар пəнді тек ана тілінде оқуы керек», деді ғой.

Орыстілді мектептің оқушылары қазақшаға неге шорқақ?

Журналистік зерттеу барысында 5 мектепте болдық. Сонда байқағанымыз – балалар бір-бірімен орысша сөйлеседі. Директордың бөлмесін таба алмай, дəлізде тұрған оқушылардан көмек сұрадым. Көздері дөңгелене бір-біріне қарайды. Қайталадым. Аралас мектептегі 6-сыныптың оқушысы: «Қазақша түсінбеймін», деп жауап береді. Əрі қарай диалогымыз орыс тілінде жалғасты. Мен одан қазақ тілі деген пəнді қай сыныптан бастап оқитынын сұрадым. 1-сыныптан бастаған екен. Жауабынан соң: «Сонда саған қарапайым сұрақты түсінуге бес жылдық білім жетпеді ме?», деп сұрадым. Иығын қиқаң еткізді. Бір пəнді 5-6 жыл оқыса да бұл балалар қазақшаға неге шорқақ? Ең алдымен балалар үшін алаңдаймыз. Оқушылар бастауышты бітіргенде қазақша жол көрсете алатын жағдайға жетпесе, ертең «Қазақстан тарихы» пəнін қалай түсінеді? Жаңартылған білім мазмұны бойынша барлық мектептер оқыту тіліне қарамастан «Қазақстан тарихы» пəнін қазақ тілінде өтетін болды емес пе?!. Орта білім беруді əдістемелік жағынан қамтамасыз етіп отырған Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының вице-президенті А.Мұхамедханова бұл сұраққа: «6-сынып 5-тен келді. 5-сыныпта жаңа бағдарлама болған жоқ. Ал жаңа жүйеде сөйлеуге мəн берілген. Бұрынғы бағдарламада қалай болды? Грамматика, грамматика, грамматикамен төрт сыныпты тəмамдады. Олар сөйлеген жоқ. Қазіргі бағдарламада, байқасаңыз, тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым бойынша үйретіледі. Мысалы, қазір мұғалімді тыңдағаннан кейін балаларға тапсырма былай беріледі: «Отбасың, ата-анаң, туыстарың туралы айт». Яғни, айт, түсіндір, сөйлес, қарым-қатынасқа түс, салыстыр, өзің істе деген сөз. Сіз сұрақты екі жылдан соң қойыңыз, қазіргі 1, 2-сынып балалары басқа. Өз ойын еркін жеткізеді», деп жауап берді. Статистика комитетінің мəліметіне қарап, қазақ мектептерінің саны жыл сайын көбейіп келе жатқанына қуанасың. Бірақ неге сан сапаға айналмай тұр? Мəселенің мəнісі мынада: 1) аралас мектеп ақсатып тұр; 2) 45 минуттық тіл; 3) əдістеме əлсіз. Тарқатайық. Біз барған білім ұясы – аралас мектеп. Адамды, əсіресе баланы орта тəрбиелейді. Ал оқушылардың қазақ сыныбына барса да қазақшаға жетік болмауы осының салдары. Себебі, қазақ тілі – тек 45 минуттық тіл. Дəлізде қазақша шүйіркелескен бала ларды көрмедік. Жол көрсетуге қазақшасы жетпеген оқушылар қазақ сыныбындағы-ларды да орысша сөйлетеді. Ал жоғарыдағы көзбен көрген екі мəселені жалғыз шешуге əдістеме қауқарсыз. Оны бағдарлама дайындап отырған академия өкілінің өзі-ақ айтып берді. Жапониядағы Цукуба (University of Tsukuba) университетінің аға оқытушысы Қуаныш Тастанбекова бұл сұраққа басқаша жауап берді. Оның айтуынша, кез келген тілді үйренуге алдымен мотивация керек. Біз қазір ағылшын тілін жанталасып, қаржымызды салып үйреніп жатырмыз, өйткені қажет. Оны білсең, сұраныстағы маман, табысты адам боласың. Міне, қазақ тілі не деген осындай көзқарас қалыптаспайынша, балалар бес жыл былай тұр сын, 11 жылда да сөйлеп кетпейді. Халықаралық деңгейдегі маманнан «Қазақшаға қажеттілікті туындата алмай тұрып өзгесін енгізу көңілге қона ма?» деп сұрадық. «Білім саласындағы тіл саясатымен айналысамын. Бұл – менің зерттеу тақы рыбым. Қазақстандағы 1-сыныптан ғана емес, балабақшадан бастап енгізілген үштілділік саясатын екі себепті сынаймын. Біріншісі – психо-лингвистикалық себеп. Бір тілді толық меңгермей, бір тілде абстрактылық, логикалық ойлау қалыптаспай өзге тілді енгізу үлкен мəселелер туындатады. Екінші себеп − жүйелілік. Елімізде ауыл мектептері түгілі кейбір қалалық білім ошақтарының өзінде білім сапасында едəуір алшақтық бар. Оны жою үшін алдымен тек екі тілді жоғары деңгейге шығаруымыз керек. Ондай жағдайға əлі жеткен жоқпыз. Ал бұл нəтижеге жетпей тұрып үшінші тілді немесе басқа да жаңа пəнді енгізу керісінше білім сапасын төмендетеді», дейді Қ.Тастанбекова. Ағылшын тілін жапондар 2012 жылға дейін тек 7-сыныптан бастап оқытқан, қазіргі бағдарлама бойынша 5-сыныптан аптасына 1 рет оқиды екен. Ал 2020 жылға қарай 3-сыныптан коммуникативтік пəн ретінде оқытуды қолға алып отыр. Бірақ оған психо-лингвистер өз зерттеулерін алға тартып, қарсылық танытып жатқанға ұқсайды. Жапондар баланың бойында əлеуметтік дағдыларды дамытуға, қоғамға, ортаға бейімдеуге, өзгелердің еңбегін бағалауға үйретеді. Мəселен, ондағы мектептерде еден жуушы деген қызметкер жоқ, балалар бəрін өздері істейді. Бүгінде 22080 оқушы бастауыш сыныптарда білім алуда. Енді сол «22080 баланы қалай тəрбиелеп жатырмыз?» дегенге сəл ойланып көрейікші. Шынында біздің балалар өнертапқыш болса дейміз, ал ол үшін білімнен де бұрын табандылық, қайсарлық қажет. Бұл бізде неге сирек? «Пəленшенің өз жаңалығын ашарда 100 рет, түгеншенің 90 рет тəжірибе жасағанын балаларға айтпаймыз» деп шағым данамыз. Ал оның түбі тереңде боп шықты. Білімді игеру үшін де алдымен қажыр керек, ал оны игі лікке жұмсау үшін тəрбие қажет. Сондықтан тəрбие білімнің тасасында қалмауы тиіс. Себебі əл-Фараби айтқандай, «Тəрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы».

Айдана ШОТБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан» 26 желтоқсан, 2018 жыл.

 

Read 45 times

Күнтiзбе

« Ақпан 2019 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жк
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28      
Copyright © 2014 Меншік иесі: ТОО "Еңбекшіқазақ" Есік қаласы, Алматы обласы № 4270-Г

 Выходные данные

Жарнама